درباره کودکان خیابانی بیشتر بدانیم

درباره کودکان خیابانی بیشتر بدانیم ؟

شهروند آگاه شهروند پیشرو

هر زمان که پشت چراغ قرمز بر سر چهار راهی توقف می‌کنید و منتظر تغییر رنگ چراغ‌های ناهماهنگ راهنمایی در شمارش معکوس حرکت ماشین باشید ، شاهد دو،سه یا چهار کودک خورد سال و نوجوانی هستید که با دسته های گل ، اسباب بازی ،دستمال برای پاک کردن شیشه ماشین و … به طرف انبوه ماشین‌ها حرکت می‌کنند تا شاید فقط یک یا دو ماشین با چانه زدن گلی بخرند و دستمالی بر روی شیشه ماشین کشیده شو دو باز در پی تکرار رنگ چراغ‌ها می‌توانید بارها و بارها نظاره گر این حرکت اتوماتیک وار انسانی باشید .این کودکان متکدی و دست‌فروش را روی پل عابر پیاده ،کنار پیاده رو و یا سایر مکان‌های پر رفت و آمد به گونه های متفاوت می‌بینید .

در اولین نگاه ،سؤالی که به ذهن متبادر می‌شود این است که این کودک از کجا می‌آید و به کجا می‌روند نقطه آغاز روزشان کجا است و مأمن و پناهگاهشان کجا؟ پول حاصل از رفت و آمد بین ماشین‌ها و نشستن کنار پیاده رو را به چه کس یا کسانی می‌سپارند ؟پاسخ سؤال اول را کسانی در می‌یابند که اگر بر حس اتفاق صبح خیلی زود در خیابان ترددکننده،وانت نیسان‌هایی را می‌بینید که انبوهی از کودکان خواب آلود را روی هم مانند بسته های پستی انباشته‌اند تا مقصد یعنی محل کارشان برسانند و در آخرین دقایق شبانگاه ،باز تکرار راه ،پیموده شده است. چهره های خسته ،گرسنه و خواب آلود کودکان ،پاسخ سئوال دوم بر می‌گردد به خانواده‌ها و یا سرپرستان این کودکان خیابانی .

آوردن این مقدمه بهانه ای بود برای پرداختن به بحث آسیب شناسی پدیده کودکان خیابانی و خطراتی که متوجه ایشان از طرف جامعه و همچنین و جود این کودکان در بطن روزمرگی کلان شهرها و شهرهای بزرگ دارد .

یکی از  خواستگاه های مهم بروز مسائل اجتماعی مختلفی  که امروزه گریبان مردان و به خصوص زنان امروز ایران را گرفته است ،ریشه در پدیده و دوران کودکی دارد . کودکی به عنوان پدیده اجتماعی چنان در اندیشه و فرهنگ دینی و سنتی ایرانیان در حاشیه توجهات و برنا مه ریزی‌هاست که ناخواسته تمامی مسائل اجتماعی را به صورت بین نسلی

و حلقه به حلقه به آینده منتقل می‌سازد .

بر اساس گزارش سازمان ملل در حال حاضر حدود ۱۵۰ میلیون کودک خیابانی در دنیا وجود دارد و همواره روز به روز بر تعداد آن‌ها افزوده می‌شود . در طبقه بندی بین کودکان ۱۸-۳ ساله ،حدود ۴۰%از کل جمعیت کودکان خیابانی دنیا بی خانمان بوده و این آمار در طول تاریخ بشر بی سابقه می‌باشد . ۶۰%بقیه نیز برای تأمین نیاز خانواده های خود کار می‌کنند آن‌ها آز حق تحصیل محروم مانده و در شرایط سختی زندگی می‌کنند .به علاوه این کودکان قربانیان بی دفاع خشونت ،بهره کشی جنسی ، غفلت ظالمانه ،اعتیاد و هتک حقوق بشری می‌باشند . آمار های دیگر نشان می‌دهد که ۲۵۰ میلیون کودک زیر سن قانونی در کشور های جهان سوم به کار مشغولند .

شواهد نشان می‌دهد در شهر تهران فقط بین ۲۵ تا ۳۰هزار کودک خیابانی وجود دارد که ماهانه بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ نفر از آنان می‌میرند! (کودک خیابانی ،۱۳۸۵؛). نرخ رشد سوء استفاده جنسی از کودکان برای عرضه در بازار روسپی گری در ایران در سال گذشته ۳۶۵در صد رشد داشته و برآوردها نشان از وجود ۳۰۰هزار دختر در را فروش و قاچاق به کشور های عربی همسایه دارد !

غفلت از مسئله کودکان در خیابان وعدم مداخله در شرایط زندگی نا بهنجارآنها ،آسیب‌های و انحرافات اجتماعی مرا به وجود خواهد آورد . در شرایط آسیب‌زای حاکم بر زندگی خیابانی ،فقدان حمایت و مراقبت نهادهای حمایت کننده موجب می‌گردد که کودک برای تأمین غذا ،سرپناه،امنیت ،محبت،دچار آسیب‌های اجتماعی شده و به سمت بزه کاری گرایش پیدا کند . شرایط زندگی ناگوار کودکان خیابانی به گونه ای است که هرگونه تعلق و تعهد نسبت به هنجار های و ارزش‌های اجتماعی جامعه در آن‌ها تضعیف شده و شرایطی را برای آن‌ها به وجود می‌آورد که تعدادی آز آن‌ها نه تنها به خود آسیب می‌رسانند (مانند نا بهنجار های اخلاقی ،اعتیاد و… ) بلکه ممکن است تعدادی دیگر از این کودکان در فعالیت‌های مجرمانه و نا به هنجار مانند تکدی گری ،خرید و فروش مواد مخدر ،جیب بری و غیره اقدام کنند و یا مورد سوءاستفاده های افراد سود جو قرار گیرند .

◄اهمیت پرداختن به پدیده کودکان خیابانی

کودکان و نوجوانان سرمایه های جامعه می‌باشند و سلامت جسم و روان آن‌ها تضمین کننده سلامت جامعه است . بنابراین ،مسائل آن‌ها نیازمند توجه جدی می‌باشد . در سال‌های اخیر با افزایش آسیب‌های اجتماعی ،ساختار نظام خانواده در جامعه ما دچار  بحران شده است . یکی از پیامد های نا خوشایند این شرایط افزایش پدیده کودکان خیابانی است.که معلول طلاق ،اعتیاد والدین،فقر و دلایل متعدد دیگرمی باشد.

بی شک اندیشه مطالعه و بررسی کودکان خیابانی در سال‌های گذشته اذهان کارشناسان مسائل اجتماعی را مشغول نموده است . کودکان فقیر دارای خانواده یا بدون خانواده که در خیابان‌ها ،ایستگاه های راه آهن ،و سایر مراکز تجاری زندگی می‌کنند،بخشی از جامعه بشری هستند که پرداختن به آن ،جلوگیری از شروع آسیب‌های اجتماعی است .

طبق نظر یونیسف ،کودکان خیابانی با واقعیت تلخی از جدایی فزاینده خانواده  روبه رو هستند و در خطر از دست دادن امکانات اساسی همچون بهداشت و آموزش می‌باشند . کودکان خیابانی با فقر شدید و تجربه مجموعه مواجه هستند که اثر مخربی بر سلامتی آن‌ها دارد .آن‌ها با گرسنگی و تغذیه ضعیف ،مشکلات بهداشتی ،فقدان سلامت روانی ،تأخیر تحولاتی ،مشکلات روان شناختی و عدم پیشرفت تحصیلی مواجه هستند .

مشکلات سلامتی با مشکلات   روان شناختی همراه با عملکرد ضعیف اجتماعی ،اضطراب،افسردگی و مشکلات رفتاری به دنبال حضور در خیابان ،منجر به بروز شدیدترین آسیب‌های روان شناختی می‌شود .

◄کودکان خیابانی چه کسانی هستند ؟

سازمان جهانی بهداشت ،کودکان خیابانی را به چهار گروه مختلف دسته بندی کرده است :

۱-     کودکانی که در خیابان‌ها زندگی می‌کنند و اولین نگرانی آن‌ها زنده ماندن و داشتن سرپناه است .

۲-     کودکانی که از خانواده خود جدا شده‌اند و موقتاً در ما منی مانند خانه های متروک  و سایر ساختمان‌ها ،پناهگاه‌ها و سرپناه‌ها زندگی می‌کنند و یا از منزل یک دوست  به منزل دوست دیگر می‌روند.

۳-     کودکانی که تماس با خانواده خود را حفظ می‌کنند ،ولی به علت فقر ،پر جمعیت بودن خانواده و یا سوء استفاده جنسی و جسمی از آنان در بعضی شب‌ها و اکثر ساعات روز را در خیابان‌ها به سر می‌برند .

۴-     کودکانی که در مراکز ویژه نگهداری می‌شوند اما قبلاً در وضعیت بی خانمانی به سر می‌برده‌اند و در معرض خطر برگشت به همان وضعیت هستند .

از مشخصات برجسته کودکان خیابانی می‌توان به این موارد اشاره کرد :

بیگانه و طرد شدن آن‌ها از نظام و ساختار معمول اجتماعی، اقدام به رفتارهای شدید ضد اجتماعی ( Anormy ) و صدمه به خود، داشتن سوء ظن به خدمات رسمی و در نتیجه استفاده کم از منابع کمی موجود، زندگی کردن پایین‌تر و خارج از محدوده های سنتی سیستم رفاهی.وجه مشخص دیگر این کودکان گذراندن وقت زیاد در خیابان است. همچنین خیابان منبع اولیه برای معاش این گروه محسوب می‌شود و بدین ترتیب، مشخص می‌گردد که به طور شایسته و مطلوب توسط بزرگسالان نگهداری نمی‌شوند. این کودکان معمولاً یا دارای والد پدر یا مادر بوده و یا شاهد حضور ناپدری یا نامادری در خانه هستند. در حالت‌های بعدی می‌توان از کودکانی نام برد که بی سرپرست هستند و یا در مراکز شبانه روزی بهزیستی نگهداری می‌شوند.

کودکان خیابانی از لحاظ تأمین معاش به چند گروه تقسیم می‌شوند:

متکدیان، بزه‌کاران ( سارقین، توزیع کنندگان مواد مخدر، متخلفین جنسی )، کارگران خیابانی در مشاغل کاذب، کارگران خیابانی در مشاغل واقعی، ولگردان متکدی با مشاغلی همچون تنقلات فروشی، واکسی، روزنامه و گل فروشی، فال، کوپن فروشی و در نهایت ضایعات جمع کن‌ها.

در این میان کودکان خیابانی هستند که با خانواده تماس‌های مکرر دارند، به مدرسه می روندو در پایان روز به خانه بر می‌گردند. عده ای دیگر، گاه گاهی  با خانواده تماس دارند، به مدرسه نمی‌روند و به ندرت شب‌ها به خانه برمی گردند. و گروهی دیگر، کودکانی هستند که با خانواده خود هیچ تماسی ندارند، از تحصیلات بی بهره‌اند و در جستجوی سر پناه و غذا یا گروه همسالان تعاملی دارند.

از نکات برجسته کودکان خیابانی، علل فراشان از منزل است. از عوامل مهم می‌توان فقر ( اقتصادی )، تفاوت شدید طبقاتی و نبود عدالت اجتماعی، نرخ بالای بیکاری، افزایش بی رویه جمعیت در محله های حاشیه نشین شهرها، فقر فرهنگی خانواده ( بی سواد و کم سواد )، افزایش نرخ طلاق، اعتیاد، فوت یک یا هردو والد بر اثر سوانح طبیعی و یا اجتماعی، افزایش بی رویه مشاغل کاذب با درآمد بالا، کم رنگ شدن فرهنگ مذهبی و ملی و سست شدن بنیان ارزش‌های اخلاقی و اعتقادی در جامعه را نام برد.

در این میان فرار کودکان از خانه با محوریت خانواده نقش اساسی را ایفا می‌کند. عدم به‌کارگیری راه کارهای تربیتی صحیح و بروز مشکلات متعدد، تبعیض بین فرزندان، کمبود محبت، لوس شدن، تنبیهات شدید فیزیکی، سوء استفاده جنسی، عدم درک حساسیت‌های دوران بلوغ نوجوانی، ترس کودک از حضور در مدرسه، تفاوت سنی فاحش والدین کودک و نوع ارتباط بین نسلی، مقدار زوجات پدر خانواده، اختلالات روانی، سرقت‌های کوچک و بزرگ در منزل و مدرسه، فقر مادی و فرهنگی خانواده و طلاق، عمده‌ترین مشکلات درون خانواده است.

پیامد فرار از خانه و پناه آوردن به خیابان :

آموزش کودکان و به‌کارگیری آنان برای حمل و توزیع مواد مخدر و سایر موارد غیرقانونی، آموزش و بیکاری کودکان برای تکدی گری، آموزش و به‌کارگیری کودکان برای انواع سرقت، جیب بری، کف زنی، کیف قاپی، خفت گیری، کودک ربایی و….. بهره کشی و سوء استفاده جنسی، فروختن کودکان جهت تجارت اعضاء بدن، آموزش و به‌کارگیری در اماکن فساد، فروختن و یا اجاره کودکان به منازل ، به‌کارگیری در مشاغل خدمات پست دست فروشی و معرکه گیری، ازجمله این سوء استفاده‌هایی هستند که آثار مخربی برای سلامت جسمی و بهداشت روانی کودکان خیابانی برجا می‌گذارد.

هر گونه اقدام جهت پیشگیری یا کنترل پدیده اجتماعی کودکان خیابانی، مستلزم شناخت این گروه در دسته بندی‌هایی است که به آن‌ها اشاره گردید.اما این پیشگیری و کنترل نیازمند ابزارهای ویژه ای هستند که دستگاه اجرایی ، سازمان‌های غیر دولتی و خیریه ای ، نقش تأثیرگذاری بر آن دارند.

از مهم‌ترین این عوامل می‌توان به :

-          حساس شدن و فعال شدن  نهادهای دینی نسبت به پدیده کودکان خیابانی

-          حمایت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی از طریق سازمان‌های غیر دولتی از خانواده های کودکان خیابانی و گسترش سیستم تأمین اجتماعی

-          ایجاد و گسترش مراکز شبه خانواده برای کودکان خیابانی فاقد خانواده همچون سپردن آنان به خانواده ای فاقد فرزند، برای آن دسته از کودکان خیابانی که فاقد والدین هستند

-          ایجاد مراکز سیار و موقتی به عنوان سرپناه برای کودکان فاقد خانوار

-          تأمین و ایجاد سرپناه شبانه و ارائه آموزش‌های فنی و حرفه ای

-          ارائه خدمات مددکاری در محل حضور کودکان خیابانی در خیابان‌ها

-          تفکیک بین دختر و پسر خیابانی جهت پیشگیری و کنترل آسیب‌های اجتماعی

-          ضرورت رویکرد اجتماعی به این پدیده و توجه به این که خیابانی بودن جرم نیست ولی می‌تواند منجر به جرمی همچون به بزه‌کاری گردد

-          مطرح کردن بحث کودکان خیابانی از طریق نشریات، صدا و سیما و حساس ساختن مردم نسبت به مشکلات کودکان خیابانی

-          توسعه و تجهیز منابع انسانی برای کار با کودکان و نوجوانان خیابانی در مؤسسات دولتی و غیر دولتی

-          تجهیز و فعال نمودن نهادهای که در سطح شهرداری‌ها ، دولت و سازمان‌های غیر دولتی با حقوق کودکان و نوجوانان سروکار

-          استفاده از تجربیات موفقیت سایر کشورها در امور سامان دهی و بازپروری کودکان خیابانی اشاره کرد

با توجه به مطالب فوق باید اذعان داشت که پدیده کودکان خیابانی که هرروز شاهد افزایش  جمعیت آن‌ها هستیم، مستلزم بازنگری در راهکارهای استفاده شده در این حیطه از زیرا این کودکان با توجه به این که در رده های سنی مختلف قرار دارند ، احتیاج به محیط مناسب برای رشد خواهند داشت لذا باید با توجه به عواقب این پدیده که شامل بزه‌کاری، سرقت، اختلال‌های شخصیتی و…… می‌شوند تلاش شوند تا شناختی بهتر از وضعیت این کودکان حاصل گردد.

در حال حاضر این پدیده از شهرهای بزرگ مانند: تهران، اصفهان، شیراز و مشهد به شهرهای کوچک نیز سرایت پیدا کرده است و در صورت عدم برنامه ریزی دقیق شاهد آسیب‌های اجتماعی این پدیده خواهیم بود.

اقدامات اداره کل آسیب‌های اجتماعی شهرداری تهران در سال ۸۷:

با افزایش تعداد کودکان خیابانی در ایران نیز نهادها ،ارگان‌ها ، سازمان‌های دولتی و غیر دولتی به اهمیت آسیب‌های احتمالی این پدیده پی برده  و اقداماتی را در جهت مهار ،کنترل و کاهش آن انجام داده‌اند . در این راستا اداره کل امور آسیب‌های اجتماعی شهرداری تهران با توجه به مصوبه هیئت وزیران در خصوص  ساماندهی کودکان  خیابانی اقدام به اجرای طرح ساماندهی کودکان کار می‌نماید .

-          آسیب شناسی کار کودک  در مناطق شهر تهران

-          شناسایی نقاط آسیب خیز در ارتباط با کودکان کار در مناطق شهر تهران

-          برگزاری جلسهNGOهای فعال در زمینه کار کودک

-          ایجاد ارتباط و تنظیم قرارداد با سازمان‌های  مردم نهاد جهت اجرای طرح

-          برنامه ریزی جهت تشکیل بانک اطلاعات کودکان کار و خیابان

-          عقد قرارداد همکاری با سازمان‌های مردم نهاد جهت تشکیل بانک اطلاعات کودکان کار و خیابان

◄اقدامات فوق به منظور کمک به ساماندهی کودکان کار و خیابان از طریق :

-          کمک به بازگرداندن کودک از خیابان به خانواده

-          کمک به بازگرداندن کودک به محیط آموزشی

-          کمک به ارایه خدمات حمایتی به خانواده جهت آگاهی از عواقب بکار گماردن کودک در خیابان

-          کمک به ارائه خدمات آموزشی لازم جهت آماده کردن شرایط  بازگشت  کودک به محیط‌های آموزشی و جبران عقب‌ماندگی های تحصیلی کودک

-          کمک به ارائه خدمات حرفه ای به کودکان بالای ۱۵ سال که مایل به انجام کارمی باشند و نیازمند آموزش حرفه ای مناسب جهت جذب در بازار کار هستند

-          کمک به ارائه خدمات حقوقی به کودکان کار خیابان

-          کمک به تعیین وضعیت کودک از طریق مراجع حقوقی در صورتی که نیازمند دخالت‌های قانونی باشد

-          کمک و تلاش برای تدوین و اجرای قوانین موثر در خصوص  جلوگیری از کار کودک

 

منابع

۱-     بررسی خصوصیات زیستی – روانی و اجتماعی کودکان خیابانی ،بهزیستی ۱۳۷۹

۲-     بررسی خصوصیات  کودکان خیابانی ،مرکز امور مشارکت زنان نهاد ریاست جمهوری ،۱۳۸۰

۳-     منابع اینترنتی

۴-     ماهنامه پیام زن ،آبان ۸۶ شماره ۱۸۸

۵-     وب گاه  شهرداری تهران WWW.tehran.ir

نظر دهيد